Pommeren, het land dat niet meer in Duitsland ligt, maar ook niet volwaardig in Polen.

Tot '45 vormden de regio rond de plaats Stettin (de naam die Szczecin had vanaf het moment dat ze door de Hanzebond is opgericht in 1100) namelijk de provincie Pommeren. Pommeren bevond zich in het midden van Duitsland. Tijdens de conferentie van Potsdam besloten de Geallieerden dat Polen westwaarts zou moeten verhuizen. Dit ter compensatie van het feit dat enorme gebieden die eerder bij Polen hoorden naar Wit-Rusland en de Oekraïne gingen.

De Polen kregen dus Duits grondgebied bestaande uit de provincie Pommeren, Oost-Brandenburg, Lebuser Land, Neder- en Opper Silezië¹. Een herhaling voor de Duitsers eigenlijk van het verdrag van Versailles na WOI, toen het beste stukje van de Silezische taart bestaande uit het industriegebied wat we nu kennen als de zwarte driehoek al naar Polen ging, samen met bijvoorbeeld Bohemen (het gebied rond het Reuzengebergte) naar Tsjechië. In totaal 12,5 miljoen Duitsers werden na WOII verdreven naar het huidige Duitsland. 2,5 Miljoen Duitsers kwamen om bij etnische zuiveringen in deze gebieden. Maar liefst één op de zes inwoners van de BRD waren verdrevenen. De overgeplaatste Polen en Oekraïners namen hun plaats in². Deze gigantische volksverhuizing heeft diepe trauma's en spanningen achtergelaten. Na de val van de muur en zelfs na de toetreding van Polen tot de Europese Unie is de relatie tussen beide volkeren er nauwelijks op verbeterd.

Stettin, van oorspong Duits, een tijdje Zweeds geweest, maar nooit Pools, zou vanwege de ligging aan de westzijde van de Oder eigenlijk bij Duitsland blijven horen. Op persoonlijke aanwijzing van Stalin³ kwam Stettin uiteindelijk toch in Polen te liggen. Het lege Szczecin werd in 1945 bevolkt door terugkerende dwangarbeiders, arme boeren, profiteurs, gelukszoekers, idealisten, en steile communisten uit alle uithoeken van Polen. Het hele zooitje werd vervolgens door Warschau aan het lot overgelaten⁴.[1]

Duits perspectief

De verdrevenen kwamen terecht in diverse regio’s in de BRD en de DDR. In de BRD organiseerden ze zich in onder andere de Bund der Vertriebenen en konden hun verhaal kwijt. Deze organisatie was een factor in de politiek, maar kon niet verhinderen dat de Bondsrepubliek in 1975 in het kader van de Ost-politik, de Oder-Neiße grens uiteindelijk erkende. Een pikant detail is dat later bleek dat één van de beslissende senatoren omgekocht was door de KGB.

In de DDR werd Polen gezien als een socialistische broederstaat en was het officiële standpunt dat de verloren gegane gebieden altijd al Pools waren. In de DDR werden in '47 straatnamen als Breslauerstrasse en StettinerStrasse stilletjes vervangen door Wrocław- en SzczecinStrasse.

Na de Wende kwam vooral het Heimattoerisme op gang. Zie hiervoor de Nederlandstalige internetsites: http://area.geog.uu.nl/euregioneisse/toerisme.htm, http://area.geog.uu.nl/euregioneisse/verdreven.htm en http://www.svj.hvu.nl/Dossier/korte-de/begin.htm. In het algemeen is in Duitsland de omgang met dit verleden moeizaam. Toen de burgemeester van Potsdam 60 jaar na dato op grootse wijze de conferentie van Potsdam wilde vieren werd hij van hogerhand teruggevloten. De verwachte discussies over het verlies van grondgebied is niet iets waar de politiek-correcte, Europees denkende Bondsrepubliek op zit te wachten. De zin het is wel de schuld van ons Duitsers geweest valt vaak net als beschuldigingen van revanchisme. Aan de andere kant zijn er wel wekelijks uitzendingen op de Duitse televisie met rapportages over voormalige Duitse gehuchten en zijn er verdrevenen en nakomelingen die geld overmaken als er een kerk moet worden gerenoveerd, of die in georganiseerde reizen de Polen streekverhalen vertellen.

Pools perspectief

In Polen heerst in het algemeen een anti-Duitse stemming. Uit de mond van Poolse politieke kopstukken zijn zaken te horen als als we niets doen verliezen we Polen aan de Duitsers. Mensen die durven bekennen dat ze tot de Duitse minderheid behoren worden gediscrimineerd op scholen en universiteiten. Over het recente verleden begint wel steeds meer openheid te komen. De universiteit van Wrocław heeft haar oprichtingsdatum veranderd van 1947 naar 1703 en de gemeente Wrocław kwam er na enig speurwerk achter dat de stad warempel meerdere Nobelprijsdragers heeft voortgebracht.

Voor wat betreft Szczecin heeft de stad zich als een vesting van Duitsland afgekeerd. Het oude centrum op de linker Oderoever -wat daar nog van over was na de oorlog- is met versperringen van het Duitse achterland afgesloten. De straatnamen, niet langer meer vernoemd naar hun Duitse eindbestemmingen, kregen Poolse namen en liepen dood. Het stadshart lag als een ontzield restgebiedje aan de Oder. De stad moest zich richten op Polen, aan de andere kant van de rivier. Zelfs de kapel in het slot van de Pommerse Hertogen werd kort na '45 180° omgedraaid. De ingang is van het westen naar het oosten verlegd en alle stoelen werden omgedraaid. Het slot van de Pommerse hertogen mocht blijven staan omdat het van de nieuwe autoriteiten van Szczecin on-Duits genoeg werd bevonden.

Economische vooruitzichten

Op een Pools-Duitse conferentie in 2004 werden ontwikkelingsmodellen gepresenteerd voor de Poolse economie. Op de geprojecteerde landkaarten vertrokken dikke pijlen uit Midden-Polen die over het Pools-Duitse grensgebied trokken om verderop in West-Europa te landen. De enige westelijke steden die als vertrekpunt dienden waren Poznań en Wrocław. Hoewel het in zulke schema´s nooit duidelijk is waar de feitelijke prognoses ophouden en de politiek gestuurde wensen beginnen, was het goed zichtbaar dat voor Szczecin geen rol van enige betekenis is weggelegd. De havenstad die praktisch in de Bondsrepubliek ligt wordt door Warschau tot de periferie gerekend.[1]

Alles ten oosten van het (grijs gemaakte) huidige Polen, maar binnen de zwarte lijnen is ooit Pools geweest.

Slot

De Nederlandse schrijfster van het boek Gespleten Land eindigt haar boek op deze wijze: In het Pools-Duitse grensgebied lijkt iedereen zich af te matten in het zoeken naar een nieuwe identiteit en het zich afgrenzen van de buren. Toeristen, voor zover aanwezig, krijgen verhalen opgedist die hetzij politiek correct zijn, hetzij patriottisch opgekrikt, en dus in ieder geval meer versluieren dan verhullen. Het grensgebied is wat je noemt een land van halve waarheden. Pommeren is niet zozeer afgebrand, zoals de Duitsers aan het einde van de oorlog zongen, Pommeren is aan zichzelf overgelaten. De Bondsrepubliek heeft haar Voorpommerse gebied vergeten en Polen heeft met het oude AchterPommerse land al evenmin plannen.

Gespleten land Klik hier!

Met dank aan Jan-Evert Straalman

[1]  Mijn belangrijkste bron is het boek Gespleten Land geweest van de Nederlandse schrijfster Annemieke Hendriks. Het boek is geschreven in de stijl van Geert's Mak 'In Europa' en is recent uitgegeven. Het boek is een absolute aanrader.